Sự thật sau những tác phẩm để đời - Kỳ 3: Đi
tìm 'Cô bé nhà bên'
TTO - Từ câu hỏi "Cô bé nhà bên"
là ai, nhà thơ Giang Nam bất ngờ nói ngay: "Đó là vợ tôi". Thi nhân
cho biết xúc cảm "đau xé lòng anh chết nửa con người" xuất phát từ
một... tin báo nhầm.
Giang Nam và vợ con yêu thương ngày ông còn trẻ - Ảnh: THÁI LỘC (chụp lại)
Người vợ hiền chung thủy chính là nguồn
cảm hứng bất tận cho đời thơ của tôi. Bệnh tật và tuổi già đã giằng bà ấy khỏi
tay tôi, đó là nỗi buồn rất lớn. Nhưng tôi luôn lấy hình ảnh của nhà tôi để
tiếp tục làm chỗ dựa cho thơ mình.
Nhà thơ Giang Nam
"Cô
gái nhà bên là vợ tôi"
Nhà
thơ Giang Nam (tên thật Nguyễn Sung, nay 91 tuổi) sống trong ngôi nhà trên
đường Yersin ngay trung tâm thành phố biển Nha Trang, rào cao cổng kín, có giàn
hoa giấy phủ dày.
Tôi
bấm chuông, cô giúp việc bảo cụ có nhà, rồi ra dấu chỉ cụ ông đang ngồi đọc báo
trên thềm hiên. Nhưng vừa nghe giới thiệu khách là nhà báo, cụ huơ tay, lắc đầu
dứt khoát rằng cụ sẽ không nói bất cứ điều gì, rằng có quá nhiều chuyện tế nhị
cụ đã lên tiếng nhiều lần trước đây rồi, giờ thì không nói lời nào nữa...
Thì
ra, vị nguyên lãnh đạo có uy tín của tỉnh Khánh Hòa này thường được báo chí tìm
đến phỏng vấn những khi chính quyền tỉnh nhà gặp "chuyện lình xình".
Không ít lần người ta lợi dụng gán vào cụ những điều mà cụ không hề nói và
không nói như thế...
Tôi
cố gắng phân bua rằng chỉ muốn được tỏ tường bài thơ Quê hương nổi tiếng của
Giang Nam. Cụ mới hồi tâm chế trà, mời khách ngồi ghế, từng mạch chuyện chậm
rãi lần hồi. "Cô gái nhà bên à?", cụ hỏi tôi rồi đột ngột vào nhà,
thắp nén nhang lên bàn thờ và thỉnh di ảnh cụ bà xuống ôm vào lòng.
"Đây,
bà ấy đây, là vợ tôi, mất đã sáu năm rồi". Cụ giới thiệu người vợ mình tên
là Phan Thị Chiều, nhỏ hơn mình hai tuổi, quê ở Cửa Bé (phường Vĩnh Trường, TP
Nha Trang). Đôi mắt nhìn về xa xăm, dòng ký ức oanh liệt và tình yêu lãng mạn
một thời khói lửa chiến tranh quay về trong lão nhà thơ. Cụ tâm sự mình hoạt
động cách mạng năm 1946, rồi gặp cô Chiều xinh đẹp nhất ở Văn phòng Tỉnh ủy
Khánh Hòa hồi ấy đóng tại vùng núi giáp ranh Khánh Hòa, Phú Yên. "Ánh mắt
nhìn và nụ cười khúc khích của cô ấy kể từ đó xâm chiếm lấy tôi" - nhà thơ
kể về tình ý buổi đầu.
Năm
1954, Giang Nam xin không tập kết ra Bắc mà ở lại hoạt động địa phương. Họ ước
hẹn cưới nhau sau khi hiệp thương tổng tuyển cử hai miền Nam - Bắc theo Hiệp
định Genève. Cụ kể: "Tuy nhiên, tổng tuyển cử đã không diễn ra. Do đó năm
1956, chúng tôi cưới nhau tại Lạc An (thuộc thị xã Ninh Hòa, Khánh Hòa giờ).
Đám
cưới đơn sơ, chỉ có ít bánh kẹo và nước trà nhưng vô cùng hạnh phúc và vui vẻ
với đồng đội. Cưới hôm trước thì hôm sau Chiều về lại Vĩnh Trường ở Nha Trang
để hoạt động hợp pháp, còn tôi quay về căn cứ Đá Bàn (Ninh Hòa) tiếp tục kháng
chiến...".
Thơ
chảy ra tâm trạng mất tất cả!
Sau
thời gian công tác bí mật tại các tỉnh Khánh Hòa, Phú Yên và Bình Định, Giang
Nam được tổ chức đưa ra hoạt động hợp pháp với tên giả Nguyễn Sớm, làm thuê cho
một xưởng cưa ở phía nam cầu Hà Ra (TP Nha Trang). Dù chỉ cách nhà vợ vài cây
số nhưng hai vợ chồng không thể gặp nhau.
Khoảng
1957-1958, một kẻ phản bội chỉ điểm cơ sở cách mạng, cả Giang Nam lẫn vợ phải
vào Nam tiếp tục hoạt động. Duyên phận đưa đẩy họ đoàn tụ tại Đồng Nai.
"Chúng tôi thuê căn nhà lá nhỏ trong một xóm lao động nghèo ở Biên Hòa để
ở.
Hằng
ngày vợ tôi đi bán bánh bò ngoài chợ, còn tôi làm thuê cho một tư sản thầu
khoán người Việt". Người con gái đầu lòng của tình yêu ra đời. Thế rồi,
hạnh phúc chẳng tày gang, Giang Nam được lệnh rút về căn cứ Hòn Dù (Khánh Hòa)
hoạt động. Ít tháng sau ông bàng hoàng trước hung tin vợ con bị bắt và thủ
tiêu.
"Hôm
ấy, anh phó bí thư Tỉnh ủy Khánh Hòa gọi tôi gặp riêng và thông tin rằng vợ và
đứa con gái 10 tháng tuổi của tôi bị bắt bỏ tù năm trước đó tại Sài Gòn, sau bị
chúng thủ tiêu, không tìm thấy xác. Bàng hoàng, đau xót tận cùng và cảm xúc
mãnh liệt, tôi viết Quê hương trong tâm trạng mất hết cả rồi! Viết dưới ánh đèn
dầu tại căn cứ của Tỉnh ủy Khánh Hòa dưới chân núi Hòn Dù" - nhà thơ hồi
tưởng. Bài thơ Quê hương sau khi chuyển ra Hà Nội đã được đăng và trao giải nhì
cuộc thi thơ của Tạp chí Văn Nghệ năm 1961...
Nhà thơ Giang Nam và di ảnh vợ - Ảnh: THÁI LỘC
Người
vợ và... nhiều cô du kích
Tròn
90 tuổi, nhà thơ Giang Nam vẫn khỏe, đi lại chắc chắn mà không cần chống gậy
như lẽ thường tình. Cụ rất minh mẫn và có trí nhớ tuyệt vời, trò chuyện hóm
hỉnh. Dưới mái hiên nhà, bên chén trà và câu chuyện không thôi giữa ký ức và
thực tại xen lẫn, cụ kể chuyện cũ gia đình, chuyện thời trẻ thơ ở quê, tháng
năm kháng chiến...
Cuối
năm 1961, khi đang ở căn cứ tại Củ Chi (TP.HCM), cụ bất ngờ biết vợ con vẫn
còn, đã về quê tại Nha Trang sinh sống an toàn. Tòa án binh không đủ cơ sở buộc
tội bà là vợ cộng sản nên trả tự do ngay tại tòa. "Cái tin sai tạo ra sự
bất ngờ người yêu thương sống lại" - Giang Nam kể cảm xúc lại dâng trào
mãnh liệt và làm tiếp một mạch hai bài thơ: Ngày mai đi đón em và Con còn sống.
Chuyện
đang liền mạch, nhà thơ Giang Nam bỗng tạm dừng để ngâm nga bằng giọng tràn đầy
cảm xúc: "Thuở còn thơ ngày hai buổi đến trường... Cô bé nhà bên (có ai
ngờ)/ Cũng vào du kích/ Hôm gặp tôi vẫn cười khúc khích/ Mắt đen tròn (thương
thương quá đi thôi)... Hôm nay nhận được tin em/ Không tin được dù đó là sự
thật/ Giặc bắn em rồi quăng mất xác/ Chỉ vì em là du kích em ơi!"...
Tôi
thắc mắc nội dung bài thơ hầu như rất ít ăn nhập với nhân vật thật là người vợ,
vì lời thơ không hề có bóng dáng thấp thoáng của vợ con, của hôn nhân, mà chỉ
là cảm hứng từ tình cảm trai gái thoáng qua, yêu trộm nhớ thầm, sau mới gặp
hung tin...
Nhà
thơ cười hóm hỉnh: "Chất liệu để xây dựng hình ảnh cô du kích trong bài
thơ phần lớn lấy từ nguyên mẫu người vợ tôi nhưng không phải nguyên mẫu hoàn
toàn". Cụ kể thêm ở đó còn có hình ảnh, câu chuyện của nhiều cô du kích
khác mà mình từng gặp, từng công tác chung trên đường chiến đấu. "Thời
điểm ấy, nếu viết hẳn là vợ mình thì lộ quá. Mà may nếu tôi viết hẳn nhà tôi
thì có khi lại có chuyện lớn" - nhà thơ cười lớn.
Sau
ngày thống nhất 30-4-1975, Giang Nam mới được đoàn tụ với vợ con ở TP Nha
Trang. Trải qua chiến cuộc khốc liệt, đôi lứa tưởng đã vĩnh viễn chia lìa, nay
được về bên nhau và sống hạnh phúc đến cuối đời.
Trước
chúng tôi cũng có người đến hỏi "Cô bé nhà bên là ai?". Và mai này
chắc vẫn còn người thắc mắc khi ngâm nga bài thơ tràn đầy cảm xúc yêu thương,
bi tráng. Chính những câu hỏi ấy đã làm Quê hương sống mãi trong lòng người...
Cám ơn em
"Đâu
bàn tay mềm trong tay anh chai sạn
Đâu
nụ cười và nước mắt ướt vai anh
Có
phải em từ phía mùa xuân đến
Nâng
từng bước anh đi vượt gian khổ, thác ghềnh
Cám
ơn em và cám ơn mùa xuân
Đã
dành cho anh những gì đẹp nhất
Nhớ
lời dặn của em: "Hãy yêu mùa xuân như buổi đầu ta gặp"
Anh
thấy mình trẻ lại tuổi đôi mươi".
(Trích
bài thơ Cám ơn em, cám ơn mùa xuân - Giang Nam viết tiễn biệt người
vợ Phan Thị Chiều bị bệnh qua đời hôm 15-8-2013)
